Wolfheze

4.000 jaar geschiedenis van Wolfheze in hoofdlijnen, van de eerste bewoning rond het jaar 2.000 v. Chr. tot heden. Die hoofdlijnen laten we zien in de Tijdlijn Wolfheze hieronder, maar… af en toe toch een detail omdat dat zo’n leuk of  bijzonder verhaal is.

Wolfheze ligt, samen met Heelsum en Renkum, in een door stuwwallen omgeven kom met uitgeslepen dalen. Dit landschap kreeg zijn vorm in de voorlaatste en laatste ijstijd tussen 370.00 en 15.000 jaar geleden. Ongeveer 4.000 jaar geleden ontstond langs het dal van de huidige Wolfhezer- en Heelsumse beek (1,5 kilometer ten zuiden van het dorp Wolfheze van nu) de eerste bewoning. Getuigen van deze bewoning zijn de talrijke grafheuvels en de daarin gevonden voorwerpen.

Wolfheze terug in de Tijd

Bij Wolfheze denken veel mensen in Nederland alleen aan de bekende Wodanseiken van zo'n 450 jaar oud.
Wolfheze heeft echter veel meer te bieden met zijn bijzondere en gevarieerde geschiedenis,
waarvan de resten en sporen nog op veel plekken goed zichtbaar zijn.
Bezoek de 61 Halteplaatsen uit het verleden van Wolfheze.

0
Onstaan kerkdorp
Wolfhees
0
Verwoesting
door Spaanse Troepen
0
Ontstaan
schilderskolonie
0
Opkomende
Middenstand

Tijdlijn Wolfheze

Van het héél oude tot het allerlaatste grote nieuws over Wolfheze.

2000 voor Chr.

Eerste bewoning

De eerste bewoning in dit gebied stamt uit zo'n 2000 jaar voor Christus en dat heet hier de Klokbekercultuur. Deze bewoners begraven hun doden of leggen hun as in asurnen in de grafheuvels. De in die grafheuvels gevonden Veluwse klokbekers zijn het bewijs van deze eerste bewoning. Het zijn dan nog zwerfvolken, die dus niet constant op dezelfde plaats verblijven. In 1910 zijn zeven van de 18(!) grafheuvels in dit gebied onderzocht, waarbij onder andere klokbekers, vuurstenen pijlpunten, een koperen dolk e.d. zijn gevonden.

1000 na Chr.

Ontstaan van het kerkdorp Wolfhees

Omstreeks het jaar 1000 na Chr. krijgt de bewoning hier (dat is 1,5 km ten zuiden van het huidige dorp!) een meer permanent karakter en wordt het langzamerhand een kerspel (kerkdorp) met een kerk, pastorie, watermolen (??) en een aantal bouwhoeven. Wolfheze wordt voor het eerst genoemd in een rekening uit 1333 waarin sprake is van 'nieuw aangemaakte landen te Wolfhees' (woeste grond is ontgonnen). De kerk is van tufsteen op een fundering van keien in traskalk, 20,9 meter (oost-west) bij 7,6 meter (noord-zuid) met een mooi leien dak. De afbeelding is naar een tekening van landmeter Th. Witteroos Jansz. (± 1570).

1333

De naam Wolfhees is van 'wolvenbos'

De in 1333 voor het eerst genoemde naam Wolfhees is zo goed als zeker afgeleid van de diernaam 'wolf' en 'hees', de oude benaming voor struikgewas/kreupelhout. Het is in de tweede helft van de 14e eeuw dat de klachten op de Veluwe toenemen over roedels wolven, die vee als buit nemen. De edelen besluiten de strijd tegen de wolven op de Veluwe aan te binden. In 1384 is de hertog van Gelre in eigen persoon met zijn gevolg ter wolvenjacht uitgetrokken. Tot in de 18e eeuw komt het uitschrijven van wolvenjachten voor. Op 25 mei 1745 wordt er nog een gemeenschappelijke wolvenjacht gehouden en dit is waarschijnlijk de laatste geweest.

1366

Hof Wolfhees en Wildforstergoed

Oud-Wolfheze bestaat vanaf 1366 feitelijk uit twee boeren- gemeenschappen: de Hof Wolfhees (het hierboven bij 1000 na Chr. beschreven kerkdorp) en het Wildforstergoed dat sedert 1366 in het dorp is gevestigd. Op de plek van het huidige Hotel Wolfheze staat het huis hiervan (afbeelding) met een aantal bouwhoeven in de omgeving. De wildforster beheert een groot gebied van de hertog van Gelre, int hier de ruimgelden (belastingen in elk schrikkeljaar) en bij de jacht van de hertog in zijn gebied moet hij assisteren met zijn manschappen. In 1826 verwoest een brand het huis.

1505

Verwoestingen in Wolfheze

Naast de troepenmacht van Philips de Schone, die de stad Arnhem begin juli 1505 na een korte belegering bezetten, vertonen zich op de Rijn voor Arnhem ook een groot aantal roeischepen. De bemanning hiervan wordt naar hun vaar- tuigen ‘Galioten’ genoemd. Dit ruwe scheepsvolk neemt zijn intrek in de rondom Arnhem liggende kloosters, waaronder het Klooster Mariëndaal bij Oosterbeek. Zij bezoeken het dichtbij gelegen Wolfheze, waar ze van de elf huizen er vier verwoesten. De bewoners van twee vestigen zich dan elders.

1507

Bouw kerkje in Heelsum

De heer van Doorwerth heeft eind 15e eeuw ten behoeve van de ingezetenen van de Heerlijkheid en hemzelf dicht bij zijn kasteel een kapel laten bouwen, waardoor de kerk in Wolfheze al wat in belangrijkheid is afgenomen. Als in 1507 bovendien wordt gestart met de bouw van een kerkje in Heelsum, dat in 1509 gereed is, wordt dít de parochiekerk en is de pastoor nu primair pastoor van Heelsum. De kerk in Wolfheze is dan als het ware gedegradeerd tot kapel, waarmee ongetwijfeld een vorm van verval wordt ingeluid.

1553

Proces tegen Johan Stratius

Een heel eenvoudige schets van Wolfhees die dient in 1553 bij een proces tussen doctor Johan Stratius en de Wolfhezer Wildforster laat zien hoe klein het kerkdorp is geweest. Dit is tot nu toe de enige afbeelding die van het dorp bekend is! Rechtsboven is een schans te zien met vier ronde hoeken om zich te verschansen tegen krijgsvolk en plunderaars. Ook kan vanuit hier de iets verderop gelegen kruising van twee belangrijke wegen worden bewaakt. In het midden is de kerk en pastorie/boerderij te zien. Het proces gaat om het gebruik van het donkerste stuk grond in het midden.

1585

Definitieve verwoesting door Spaanse troepen

Op 22 september 1583 wordt de oude vestingstad Zutphen overrompeld door de Spaanse bevelhebber overste Juan Baptista Tassis en hij houdt er zo erg huis, dat de meeste burgers de stad verlaten. Nadat hij daarna Apeldoorn heeft ingenomen, verschanst hij zich tot het voorjaar van 1585 in een sterke stelling in Wolfheze en onderneemt een aantal plundertochten op de Veluwe tot zelfs in het Gooi. Dit is ongetwijfeld de genadeslag voor het reeds in 1505 door de Galioten gehavende en daardoor al enigszins verlaten dorp.

1627

Sloop bouwval van de kerk

De Gedeputeerden van het Kwartier Veluwe als bestuurders van de voormalige geestelijke goederen op de Veluwe ver- kopen op 9 oktober 1624 aan schipper Jelis Aelbers zestig 'heringhtonnen' gruis van de kerk. De overgebleven ruïne wordt gaandeweg gesloopt en de tufsteen (foto) wordt door iedereen weggehaald. Dit doet de Gedeputeerden op 2 juni 1627 besluiten tot verkoop van alle tufsteen van de kerk te Wolfheze aan de stadsmetselaar mr. Aert te Arnhem voor 375 gulden. Er moet wel een 'teicken' (teken) blijven staan.

1697

Bouwhoeve aan de beek

Eind 17e eeuw is toch nog (of weer) enige bewoning in het verwoeste Oud-Wolfheze en is er sprake van een bouwing (bouwhoeve). Dat blijkt uit een handgeschreven pacht- overeenkomst uit 1697 tussen graaf Anton van Aldenburg (1681-1738), de toenmalige heer van Doorwerth en de pachter van de bouwing. Het is bijna zeker dat het hier om de boerderij met opstallen gaat die op de plek staat waar later de Boerderij Laag Wolfheze/Het Kousenhuisje is gekomen. In de eerste helft van de 19e eeuw maakt George Pieter Westenberg (1791-1873) deze gewassen pentekening van de boerderij, met de titel ‘Klein Wolfheze’ (GA 1368).

1699

Watermolen van Wolfhees

In het Heelsums beekdal zijn in de 17e en begin 18e eeuw maar liefst tien watermolens aangelegd. Op een kaart uit 1602 komt de Oude Heelsumse Papiermolen al voor en de Molen van Wolfhees lijkt (??) op het proceskaartje uit 1553 te staan. De eigenaren van de Molen van Wolfhees in 1699 en 1718 zijn met naam bekend en kort daarna moet hij toch zijn verdwenen. De molen zal er ongeveer hebben uitgezien als op dit schilderij uit ± 1664 van Meindert Hobbema (1638-1709) van het Rijksmuseum, een watermolen die Hobbema eerder in het oosten van het land had getekend.

1726

Heer van Doorwerth eigenaar Wildforstergoed en erfpachter Wolfhees

Anton II graaf van Aldenburg, heer van Doorwerth, koopt in 1726 het Wildforstergoed en wordt ongeveer in dezelfde tijd erfpachter van het gebied Wolfhees. Door het huwelijk van zijn dochter Chartlotte Sophie met Willem Bentinck en het overlijden daarna van graaf Anton in 1738 komen alle Wolfhezer gronden in bezit van de Bentinck's en blijven dit tot 1837, als Jacob Adriaan Prosper baron van Brakell heer van Wadenoyen (1808-1853) dat jaar deze gronden koopt.

1845

Station Wolfhezen Rijn-spoorwegmij.

Als Baron van Brakell, heer van Doorwerth, een strook van zijn grond bij Wolfheze verkoopt aan de Rijn-spoorweg- maatschappij voor de aanleg van de spoorlijn Utrecht-Arnhem stelt hij als voorwaarde dat er in Wolfheze een station moet komen met los- en laadmogelijkheid van mensen én goederen. Daardoor heeft Wolfheze al vanaf 16 mei 1845 een station. Een bouwkeet van de Rijn-spoorweg dient daarna nog ongeveer tien jaar als stationsgebouw.

1845 - 1875

Schilderskolonie Oosterbeek/Wolfhezen

Twee bekende landschapschilders vestigen zich in 1841 in Oosterbeek: Frederik Hendrik Hendriks en Johannes Warnardus Bilders. Zij maken dat daarna jonge schilders uit het Westen hier naartoe komen om in de vrije natuur (en plein air) te schilderen, wat makkelijker is geworden door de net uitgevonden verftube. Dit zijn o.a. Mauve, Mesdag, Gabriël, De Haas en de 3 gebroeders Maris. Zij zullen later deel uitmaken van de beroemde Haagse School. Hun reis naar hier is - door de aanleg van de spoorlijn in 1845 - heel wat gemakkelijker en comfortabeler geworden.

1848

Uitspanning Wolfhezen

Als in 1826 het Wildforsterhuis Wolfheze afbrandt, wordt kort daarna op die plek een boerderij gebouwd, die als de familie Teunissen daar in 1848 komt wonen uitgroeit tot een heel geliefde uitspanning. De schilders verpozen hier regelmatig en met name vier grote Nationale Evangelische Zendingsfeesten (1863, '64, '72 en '79) bij de boerderij met wel 6.000 - 10.000 bezoekers maken de uitspanning en de bossen van Wolfheze in het hele land bekend. De heerlijke pannenkoeken van vrouw Teunissen vinden gretig aftrek.

1863

Nationale Evangelische Zendingsfeesten

6 augustus 1863 vindt in de bossen bij de Uitspanning het eerste 'Algemeen Evangelisch Nationaal Zendingsfeest' in Wolfheze plaats met 6.000 bezoekers (2.000 met speciale feesttreinen en 4.000 met alle mogelijke voertuigen). Er worden in de jaren daarna nóg drie in Wolfheze gehouden. Zware toespraken door dominees op getimmerde preek- gestoelten en psalmgezangen, begeleidt door muziek- korpsen, vullen het mooie bos aan de Papiermolenbeek. De spoorwegmaatschappij en de Uitspanning varen er wel bij!

1891

Legermanoeuvres bij Heelsum

Op 7 september 1891 komen de dan net elfjarige koningin Wilhelmina en haar moeder, koningin-regentes Emma per extra trein aan op station Wolfheze. De vorstinnen worden begroet door luitenant-generaal Willem Karel Lodewijk van Helden en de zijnen (foto), met wie ze veldmanoeuvres bij Heelsum en daarna een kleine revue op de Renkumse heide bijwonen. Het is dan nog geen jaar na het overlijden van koning Willem III (1817-1890). Emma draagt rouwkleding met een lange sluier en Wilhelmina is in halfrouw gekleed. Ook in 1893 en 1898 komen ze per trein in Wolfheze aan.

1893

Renbaan Wolfhezen

In de tweede helft 19e eeuw ontstaat er in Nederland een toenemende interesse in renbaanwedstrijden en op de 'Heide van Van Emden' bij Wolfheze legt de 'Geldersche Harddraverij- en Renvereeniging' een renbaan aan. Dit is waar nu tankstation en parkeerplaats 'De Slenk' aan de A50 is. Op 24 augustus 1893 vindt hier een Groot Sportfeest plaats waarbij zelfs koningin-moeder Emma en de 12-jarige koningin Wilhelmina aanwezig zijn. Er wordt hiervoor een speciale Renbaan-Halte aan de spoorlijn gemaakt voor de Koninginnen en de vele bezoekers. Hierna wordt helaas de Renbaan nauwelijks meer gebruikt en raakt snel in verval.

1893

Opgravingen bouwval op Kerkheuvel

In het najaar van 1888 raakt de civiel-ingenieur H.J.H. Groneman uit Oosterbeek geïnteresseerd in een bijzondere heuvel ten noorden van de Wodanseiken. In 1893 krijgt hij de toestemming van de erven van Baron van Brakell om onderzoek te doen op deze Kerkheuvel, waar tot eind 16e eeuw een kerkje heeft gestaan. Geassisteerd door vier man uit Doorwerth vindt hij veel materiaal, interpreteert en beschrijft dit en publiceert hierover in een lang en boeiend artikel in het dan bekende tijdschrift 'Eigen Haard' in 1894.

1898

Legerrevue voor koningin Wilhelmina

21 September 1898, twee weken na haar inhuldiging als Koningin, stapt Wilhelmina uit de koninklijke trein in Wolfheze bij De Buunderkamp. Op de daaronder gelegen Renkumsche Heide inspecteert zij het daar aanwezige Nederlandse leger in een ‘Groote Wapenschouwing’ en toont zich aan hen als hun vorstin. Op haar paard rijdt zij langs de verschillende onderdelen en telkens klinkt dan het Wilhelmus. Zij wordt hierbij gevolgd door koningin-moeder Emma, gezeten in een rijtuig. Aan de heiderand verdringt zich de menigte, door de marechaussees teruggehouden.

1900

Stationsgebouw Wolfhezen

In ongeveer 1855 wordt de bouwkeet aan de spoorlijn weggehaald en komt er een kleine stenen spoorwegwoning, die tevens als station dienst doet. In 1900 wordt hierbij een echt groot station gebouwd met woongelegenheid voor de stationschef op de eerste etage. Van dit type worden er in Nederland zes gebouwd en worden 'Standaardtype Visvliet' genoemd naar de eerste van de zes. Station Wolfheze is de enige van deze serie die hier nog van over is. In 1913 wordt er een tweede wachtkamer bijgebouwd (gedeelte rechts).

1902

Kunstvereniging Pictura Veluvensis

Met de oprichting van deze kunstvereniging in Renkum in 1902 komt er weer nieuw leven in het kunstenaarsklimaat alhier. Ook bij deze groep schilders is de mooie natuur van Wolfheze erg in trek en wordt deze menigmaal, op een nu impressionistische wijze, vastgelegd. Met name de ook in het bestuur zeer actieve Xeno Münninghoff en Barend Ferwerda zijn hier grote meesters in. De kunstvereniging organiseert jaarlijks een grote verkoop-expositie in het dorp Renkum, doch moet tenslotte in 1935 worden opgeheven.

1906

Pension/hotel De Buunderkamp

De in 1872 gebouwde ontginningsboerderij/kaasmakerij De Buunderkamp wordt, na ook een paar jaren een rust- en herstellingsoord te zijn geweest in ong. 1906 definitief een pension/hotel. De naam Buunderkamp verwijst naar de bezems en borstels (boenders) die toen in deze streek worden gemaakt van de heidestengels. Als het in 1920 in handen komt van Evert Evers en zijn echtgenote begint de bloeiperiode van dit heel bekende en geliefde familiehotel.

1907

Psychiatrisch Ziekenhuis Wolfhezen

In december 1905 koopt ‘De Vereeniging tot Christelijke Verzorging van Geestes- en Zenuwzieken in Nederland’ 86 hectare grond ten zuidwesten van het Station voor de bouw van haar vierde Krankzinnigengesticht in Nederland (ja, zo worden psychiatrische patiënten in die tijd genoemd). In november 1907 is de eerste bouwfase voltooid en wordt het gesticht heel plechtig geopend. De invloed van de 'Stichting' op het dorpsleven is groot en bepaalt veel op gebieden zoals geloof, samenstelling, relaties, onderwijs en middenstand.

1908

Hotel Pension Van Dijk

Op de plek bij het station waar nu Restaurant De Tijd is, wordt in 1907 door Baronesse van Brakell Doorwerth een woonhuis en café gebouwd. Al in 1908 verkoopt zij dit aan Hendrik Marinus van Dijk, stalhouder te Heelsum, die er met zijn vrouw en twee dochters het ‘Hotel Pension Van Dijk’ in begint. In 1927 neemt neef Thom de exploitatie van zijn oom over. Eind 1944 wordt het door een V-1 ernstig beschadigd en afgebroken. In de jaren '50 bouwt Thom er een nieuw laag gebouw als restaurant, dat nu 'De Tijd' heet.

1910

Hotel Wolfhezen

De Uitspanning Wolfhezen voldoet tenslotte niet meer aan de eisen en de eigenaresse J. H. G. van Heutsz-Baronesse van Brakell laat het slopen en dan vervangen door een mooi hotel dat in exploitatie wordt genomen door de Mij. De Tafelberg met Cornelis Ogterop als directeur. 62 jaar lang is het een heel goed en gemoedelijk familiehotel. In de oorlog wordt het gebruikt door Duitse officieren en van september 1945 tot januari 1950 wonen in Hotel Wolfheze de blinden van het in september 1944 totaal verwoeste Blindentehuis.

1910

Opgravingen in de grafheuvels

In de zomer van 1910 doet mevr. J. Goekoop-de Jongh samen met een aantal arbeiders onderzoek in een 7-tal grafheuvels in Laag-Wolfheze. Hierbij komt een groot aantal voorwerpen tevoorschijn. De meest bijzondere vondsten komen uit de Koningsheuvel (zie foto), die daarom deze aparte naam krijgt. Dit zijn een stenen polsbeschermer en een koperen dolk met handvat. In de andere heuvels worden o.a. klokbekers, scherven, as, een schaalvormige urn vol beenderen, grote hoeveelheden houtskool en ook vuurstenen pijlpunten gevonden.

1912

Tehuis voor Alleenstaande Blinden

Met de komst van dit tehuis in 1912 ten noorden van de spoorlijn verandert het dorp wat qua sfeer en uitstraling. De Vereeniging voor Nationale Blindenzorg met de blinde Nicolaas Schild als voorzitter is de initiatiefnemer van dit tehuis. Het start met 29 inwonende blinden en is duidelijk bedoeld voor alle gezindten. In 1917 wordt Sara Mansvelt de directrice en zij is dat op een voortreffelijke wijze wel 25 jaar. Dit jubileum wordt op 1 mei 1942 uitvoerig gevierd.

1914

Paviljoen Wolfhezen

Als begin 1911 de paardentram in Arnhem (uit 1880) wordt vervangen door een elektrische tram wordt ook het houten haltegebouw op het Velperplein tegenover Musis Sacrum vervangen door een moderner gebouw. Het gebouwtje wordt dan gekocht door de directeur van Hotel Wolfheze, gedemonteerd en in mei 1914 weer aan het begin van de Wolfhezerweg opgebouwd om ’wandelaars een rustplaats en een gelegenheid te bieden om een consumptie te genieten’. In 1938 wordt het verkocht en afgebroken.

1915

Van Beeck Calkoen School

Na een fikse schoolstrijd in 1914 wordt er geen Openbare, doch een Christelijke School gebouwd hetgeen mede wordt bewerkstelligd door het ter beschikking stellen van een stuk grond door de Stichting en een grote gift door de familie van de voorzitter van het Stichtingsbestuur Van Beeck Calkoen. Deze gift zorgt ook voor de naamgeving van de school. Na een plechtige opening op 14 mei 1915 start de school een dag later met 31 leerlingen (foto is uit 1922).

1918

Duits Interneringskamp

In oktober 1917 wordt begonnen met de bouw van een houten barakkenkamp op een terrein van 13,6 ha tegenover het Blindentehuis. In maart 1918 is het kamp in Wolfheze praktisch klaar en kan totaal 2500 man herbergen. In juli 1918 wonen er 825 geïnterneerden. Dit zijn Duitse krijgs- gevangenen die daarvoor in Engeland in kampen zaten. Na de wapenstilstand van 11 november 1918 wordt het kamp gesloten en afgebroken. Alleen een stenen gevangenisje is blijven staan en is nu de enige, nog zichtbare herinnering.

1922

Opkomende middenstand

Begin jaren ’20 begint Wolfheze(n) eindelijk een beetje een echt dorp te worden. In 1923 is de gehele westzijde van de Heelsumseweg bebouwd met dubbele huizen voor de vele medewerkers van de Stichting. De eerste echte particuliere bebouwing is pas uit 1922 en wel aan de westzijde van de Wolfhezerweg met de kruidenierswinkel (op foto) van Evert Jan Snellen en zijn vrouw (huisnr. 84). Dit is dan de eerste kleine middenstander in het dorp!! Spoedig volgen er meer.

1922

Oprichting Oranjevereniging

De Oosterbeeksche Courant van 3 september 1927 meldt dat er op 31 augustus voor het eerst het Koninginnefeest is gevierd op het feestterrein rond het plantsoen aan de Heelsumse- en Wolfhezerweg. Dit ‘voor het eerst’ gaat over de locatie en houdt niet in dat er daarvóór al niet een soort Oranjevereniging was. Het Koninginnefeest is in Wolfheze al eerder goed gevierd - en wel in 1922 - en daar moet toch ook een soort Oranjevereniging achter hebben gestaan. Het archief is in de oorlog verloren gegaan, dus is 1922 leidend.

1926

Gereformeerde Kerk

Op de Lawijckerhof verrijst de eerste kerk binnen het dorp. Door de grondslag van de Stichting zijn de inwoners bijna uitsluitend van gereformeerde huize. Zij moesten eerder lopend of fietsend naar Oosterbeek (10 km. vice versa) voor de twee diensten op zondag. Het ledenbestand is in 1926 310 leden en langzaam maar zeker groeit dit tot maar liefst 632 in 1944. In 1953 wordt een houten vergaderlokaal vlak achter de kerk gezet, dat tot 1964 dienst doet. Dan is het stenen Jeugd- en Vergadergebouw 'De Burcht' gereed.

1930

Landhuis de Boschhoeve van familie Braat

De familie F.W. Braat uit Den Haag van de 'Koninklijke Fabriek F.W. Braat' in Delft, die centrale verwarmingen en stalen ramen produceert, heeft al sinds 1918 1,7 ha. grond bij De Buunderkamp met het weekendhuis ‘Het Blokhuis’. In 1927 koopt men er 10 ha. bij en laat men een landhuis bouwen dat in 1930 klaar is. Het is een prachtig landhuis met een chauffeurswoning, geheel in halve maansvorm in Engelse cottage-stijl met een rieten dak. Tijdens de Slag om Arnhem wordt het op 19 september 1944 beschoten met fosforgranaten en gaat dan helaas volledig in vlammen op.

1932

Definitieve dorpsnaam wordt 'Wolfheze'

De spelling van de naam van het dorp heeft door de tijd heen een aantal wijzigingen ondergaan zoals Wulfhesen, Wolffshesen, Wolfheesen, Wolfhus, Wolfhees en als laatste dan Wolfhezen. In 1932 wordt van gemeentewege definitief besloten voor de naam 'Wolfheze', ondanks protesten uit de dorpsgemeenschap. De gemeente volgt hiermee slaafs de Stichting, die al eerder de 'n' van Wolfhezen had geschrapt en zelfs uit het fraaie ijzeren toegangshek had laten frezen.

1937

Blindentehuis bestaat 25 jaar

Op 20 augustus 1937 wordt op uitgebreide wijze het 25-jarig bestaan van het Blindentehuis gevierd. Een maand daarvoor is door de KLM een mooie luchtfoto gemaakt die goed de nieuwe aanbouw laat zien. Het huis is van binnen en van buiten versierd met slingers van dennengroen en hei. Het feestprogramma begint om 14.30 uur met zang en toespraken. Daarna een receptie en 's avonds een gezellige avond met als finale een concert van de Wolfhezer Fanfare.

1941

Bommenlijntje naar Deelen

In juni 1941 beginnen de Duitsers met de aanleg van een enkelsporige spoorlijn vanaf Station Wolfheze (traject Utrecht - Arnhem) naar de ‘Fliegerhorst Deelen’. Half september 1941 vindt de feestelijke opening plaats van de lijn van totaal 13 kilometer. In eerste instantie wordt de lijn gebruikt voor de aanvoer van bouwmaterialen voor de vele hangars, opslagplaatsen, barakkenkampen, geschuts- opstellingen etc. van Deelen. Daarna dient het voor het transport van munitie en bommen. In de volksmond krijgt het lijntje daarom al snel de naam van ‘Bommenlijntje’.

1942

Start aanleg Rijksweg 12 (A12)

Tijdens de Duitse bezetting wordt begin 1942 een aanvang gemaakt met de aanleg van Rijksweg 12 en wordt bij de Reijerscamp te Wolfheze een groot werkterrein aangelegd. Een Duitse bouwstop op 1 juli 1942 legt het werk spoedig stil. De weg krijgt al snel de naam het Haze(n)pad, in de hoop dat de Duitsers snel hierlangs ons land verlaten. Pas eind jaren '40 wordt de aanleg weer aangepakt. Op 29 mei 1957 zal eindelijk de aansluiting Planken Wambuis-Apeldoornseweg in gebruik worden genomen en is Arnhem definitief aangesloten op het landelijke autowegennet.

1944

Bombardement en Slag om Arnhem

Op 17 september 1944 wordt Wolfheze gebombardeerd om eventuele Duitse weerstand onschadelijk te maken. Dit is het begin van de Slag om Arnhem die tot 26 september zal duren. Het bombardement kost 87 burgers en patiënten het leven. Na het bombardement landen zo'n 11.000 Engelse soldaten in zweefvliegtuigen en met parachutes bij het dorp om in Arnhem de brug te veroveren. Dit lukt hen helaas niet, de Slag is verloren en de Engelse en Poolse militairen trekken zich na zware verliezen terug over de rivier de Rijn.

1944-45

Evacuatie en terug in het dorp

De Veluwezoom ligt na de mislukte Slag om Arnhem constant onder vuur, wordt Spergebied en op 26 september 1944 gaat daarom ook de evacuatie van Wolfheze in. De meesten vertrekken in de richting van Bennekom, Ede en wat plaatsen ten noorden daarvan en Wolfheze wordt zo een spookdorp. Pas als Wolfheze in de eerste week van mei 1945 wordt vrijgegeven komen langzamerhand de bewoners terug in een gedeeltelijk verwoest en leeggeroofd dorp. Ook ligt er overal nog gevaarlijke munitie, die door specialisten met zorg opgeruimd of onschadelijk moet worden gemaakt.

1950

'Huize Het Schild' voor de blinden gereed

Het mooie Blindentehuis is bij het bombardement van 17 sept. 1944 geheel verwoest. Na meer dan 5 jaar keren in januari 1950 de 41 blinden terug naar een nieuw voor hen gebouwd tehuis. Het krijgt de naam 'Huize Het Schild', symboliserend de bescherming en geborgenheid. De naam herinnert tevens aan de oprichter, de heer Schild. Begin jaren '60 wordt er aan de zuidzijde een mooie recreatiezaal bijgebouwd. In 1977 start een heel grondige renovatie en verbouwing die tenslotte in november 1983 is voltooid.

1955

Nieuwe lagere school geopend

In september 1951 telt de Van Beeck Calkoenschool aan de Parallelweg wel 127 leerlingen en moet er ook op andere locaties les worden gegeven. Nieuwbouw is dan de enige oplossing voor het ruimtegebrek en wordt aan de Balijeweg een nieuwe lagere school gebouwd, die de naam Mr. J.J. Hangelbroekschool krijgt en op 1 juni 1955 wordt geopend. Door een bestuursfusie tussen de scholen voor protestants christelijk onderwijs in Renkum, Heelsum en Wolfheze in 1996 verandert de naam dat jaar in Prinses Beatrixschool.

1958

Nederlands Hervormde Kerk

De hervormden in Wolfheze gingen altijd voor de zondagse dienst naar het Blindentehuis, die directrice Mansvelt daar heeft ingesteld. Dit tehuis wordt bij het bombardement van 17 september 1944 geheel verwoest. Na de oorlog wordt er in 1946 voor de hervormden een Zwitserse Noodkapel aan de Balijeweg geplaatst. Deze kapel is een geschenk van de Wereldraad van Kerken. Twaalf jaar dient deze kapel als noodkerk voor de hervormden, want in 1958 wordt deze vervangen door een grote kerk met de naam Kruiskerk.

1964

Dorpshuis De Burcht

Het houten gebouwtje achter de Gereformeerde Kerk voldoet niet meer en er wordt een stenen gebouw voor neergezet. Op 10 september 1964 wordt het Jeugd- en Vergadergebouw "De Burcht" geopend, een royaal complex met verschillende lokaliteiten, keukentje en toiletten. Het wordt gebruikt voor een aantal activiteiten van de kerk en er zijn verschillende huurders, zoals een bank, bibliotheek, kleuterschool, Sinterklaas en dergelijke. Gedurende een periode is het een waar Dorpshuis, maar dan treedt het verval in (ook in het beheer) en sluit het in 2018 na 53 jaar.

1972

Aanleg en opening Rijksweg 75 (A50)

Reeds in 1962 wordt een tracébesluit genomen om de RW 75 aan te leggen tussen Renkum en knooppunt Grijsoord, maar die gaat pas in 1969 in aanleg, terwijl de daadwerke- lijke bouw van het knooppunt zelf in 1970 begint. Met de opening van de brug bij Heteren op woensdag 30 augustus 1972 is het gedeelte tot Valburg gereed en worden weg én knooppunt eindelijk opengesteld voor het verkeer. Op de foto is achter de Baileybrug de verwoestende werking van deze weg op het landschap ten zuiden van Wolfheze goed te zien. Een onomkeerbare schending van het natuurschoon!

1976

Appartementenhotel De Buunderkamp

Het verouderde Hotel De Buunderkamp wordt in 1974 afgebroken om plaats te maken voor een appartementen- hotel van klasse, een investeringsobject van de Vereniging van Artsen Automobilisten. 17 juni 1976 is de opening van de 47 appartementen van 45 tot 100 m2 met kitchenette en 37 hotelkamers, congres- en vergaderruimten (tot 400 personen), een overdekt zwembad met open terras, twee sauna’s en een solarium, bar en restaurant met dansvloer. De exploitatie is in handen van de Doorwerth Groep die hiernaast nog elf gerenommeerde horecabedrijven omvat.

1977

Een nieuw Hotel Wolfheze

Ook het sterk verouderde en uitgeleefde Hotel Wolfheze uit 1910 wordt na de sluiting in 1972 afgebroken en op 15 juni 1977 opent het mooie nieuwe Bilderberg Hotel Wolfheze zijn deuren. Het is een heel modern en comfortabel hotel met 70 kamers, een verwarmd zwembad, kegelbanen en midgetgolf en zalen voor vergaderingen, congressen en cursussen. De architect Vogels uit Doorwerth heeft gekozen voor een lage vormgeving die past in het landschap met de hoge en oude bomen en alles is zo uitgevoerd dat de natuu met de Papiermolenbeek niet aangetast hoefde te worden.

1984

Café De Balije

Op Wolfhezerweg 70-72 staat sinds 1926 de groentezaak G. van de Weerd. Dit oude pand wordt door de uit de Betuwe afkomstige Andries en Sien van Dijk in 1983/84 verbouwd tot 'Café De Balije' en op 18 april 1984 feestelijk geopend. Wolfheze heeft nu toch een echt dorpscafé! In 1993 worden Peter en Erica van der Meyde de nieuwe eigenaren en wordt het aangrenzende woonhuis een cafetaria. In 2000 wordt dit cafetariagedeelte gesloten en samengevoegd met het café (foto). Als de gokkasten in 2002 op last van de politie weg moeten, moet de zaak in 2008/2009 tenslotte sluiten.

1988

Boerderij het Kousenhuisje brandt af

Sinds eind 17e eeuw is de bouwhoeve op Laag Wolfheze nogal eens verbouwd. Het heeft de naam Kousenhuisje gekregen, omdat voor WOII hier de zwarte kousen van de Stichting worden gewassen, die buiten te drogen worden gehangen. Op 22 mei 1988 brandt de oude boerderij helaas helemaal af door een kortsluiting onder het dak van het woonhuis. Zes kalveren komen daarbij om. Op de plek wordt een nieuw woonhuis door Natuurmonumenten voor de boer gebouwd. Als deze emigreert is het een tiental jaren boswachterswoning en nu is het een particuliere woning.

1991

Onthulling Airbornebank

De landingsterreinen op 17/18 september 1944 van de Slag om Arnhem liggen aan de west- en noordwestkant van het dorp Wolfheze. Op de 18e wordt tevens de Ginkelse Heide gebruikt als landingsplaats voor parachutisten. Op het Dorpsplein herinnert de Airbornebank aan die zo fataal aflopende slag. Deze bank wordt bij de onthulling op 21 september 1991 meteen geadopteerd door de veteranen van het Glider Pilot Regiment als hún monument. Dit zijn de piloten van de ongeveer 600 grote zweefvliegtuigen die bij Wolfheze toen zijn geland (twee Glider-piloten per toestel).

2000

Einde van de middenstand in Wolfheze

Met de sluiting op 30 december 2000 van 'Topmarkt Van Dugteren', de voortzetting van de éérste winkel in Wolfheze uit 1922, is het definitieve einde van de middenstand in het dorp praktisch een feit. In de gids van de VVV Wolfheze en Buunderkamp uit 1939 staan in de Zakenlijst maar liefst 25 middenstanders in Wolfheze, die dan lid zijn van deze VVV. Tevens staan hun advertenties in deze gids met wel 48 blz.

2003

Kwartaalblad de Wolfskreet verschijnt

Sinds februari 2003 krijgt héél Wolfheze elk kwartaal gratis het schitterende blad de Wolfskreet in de bus met allerlei nieuwtjes, reportages, interviews, historische verhalen, agenda, sport, recreatie etc. en... natuurlijk de financieel onontbeerlijke advertenties. Dit blad bestaat nog steeds en is bezig aan zijn 20e jaargang, met dus al zo'n 80 nummers. De Wolfskreet heeft een oplage van 660 stuks en gemiddeld zo'n 60 pagina's. Op de foto staan de initiatiefnemers uit 2003 met de fikse stapels van het allereerste nummer.

2006

Val van De Duizendjarige Den

Geheel onverwachts is in de nacht van 27 op 28 mei 2006 op de leeftijd van 381 jaar De Duizendjarige Den gevallen. Hij is geboren tussen 1600 en 1650 en hij heeft letterlijk en ook figuurlijk heel wat stormen over zich heen gehad. Die nacht was er geen zuchtje wind, maar zijn wortelgestel was veel te zwak geworden om zijn enorme gewicht te dragen. Samen met de ongeveer even oude Wodanseiken heeft hij landelijke bekendheid aan Wolfheze gegeven. Hij ligt zoals hij is gevallen en we kunnen daardoor nog lang afscheid van hem nemen. Om hem heen is een houten hek geplaatst.

2006

Restauratie station en 2 Wolfheze-websites

Voor een grote opknapbeurt van het exterieur in 2006 is het station een paar maanden geheel ingepakt geweest met groen/blauw plastic. Op de avond van 11 november 2006 wordt de voltooiing van deze grote opknapbeurt gevierd door het opnieuw aangebrachte ‘WOLFHEZE’ op de gevel aan de spoorzijde te onthullen. De burgemeester maakt hierbij bekend dat het station nu gemeentelijk monument is. Dit feestelijk gebeuren is voorafgegaan met presentatie van twee gloednieuwe websites: Dorpsbelangwolfheze.nl en Wolfheze.nl. Beide sites zijn intussen geheel vernieuwd.

2008

Geheel nieuw Blindentehuis

Ondanks de verbouwingen die tot in 1983 zijn uitgevoerd voldoet het gebouw geheel niet meer aan de eisen van deze tijd. Er start in 1999 een gigantische nieuwbouw, die in wel drie fases wordt uitgevoerd. Pas in 2008 is alles gereed en beschikt het tehuis over vijf grote vleugels: de Vijvervleugel, Lindenvleugel, Parkvleugel, Hofvleugel en Bosvleugel. Het tehuis heet vanaf dan: 'Het Schild, woonzorgcentrum met verpleeghuisfunctie voor senioren met een visuele beperking'. De luchtfoto laat goed de grootte ervan zien.

2012

Aanleg Ecoduct Wolfhezerheide

Door de aanleg van de RW75/A50 in 1969-1972 is een uniek natuurgebied bij Wolfheze toen in tweeën gedeeld. Het in 2011 aangelegde ecoduct verbindt de versnipperde stukken natuur weer met elkaar, zodat diersoorten meer ruimte krijgen om te leven en zich voort te planten. Primair is dit ecoduct ingericht voor reptielen en amfibieën, zoals bijvoorbeeld de gladde slang en zandhagedis. Een deel van het bos is hiervoor gerooid, wat de ontwikkeling van heide daar stimuleert. Naast het ecoduct is er een gescheiden wandelvoorziening (uniek in Nederland!) aangelegd.

2013

Wolfheze krijgt een Dorpsplein

Eind september 2013 wordt gestart met de aanleg van een echt Dorpsplein ten zuiden van het Station, vlak voor Café-Restaurant De Tijd. Het gedateerde plein verdwijnt en maakt plaats voor een totaal vernieuwd, groter en veiliger dorpsplein. Door een wat scherpere bocht op het plein in de Wolfhezerweg worden automobilisten gedwongen om hier langzamer te rijden. De te scherpe bocht echter naar de Parallelweg moet al in december worden gecorrigeerd daar deze gevaarlijke situaties heeft opgeleverd. Het Dorpsplein wordt gebruikt voor de vrijdagmarkt, de kerstboom, allerlei kleine evenementen, fiets- en motorparkeerplaats e.d.

2019

Bilderberghotels in Wolfheze worden Fletcherhotels

Op 1 januari 2019 neemt Fletcher Hotels de hotels over die Queens Bilderberg Nederland heeft in Wolfheze: Hotel Wolfheze en Hotel De Buunderkamp. Ook Hotel Klein Zwitserland in Heelsum en het daarbij gelegen sterren- restaurant De Kromme Dissel neemt Fletcher dan over. Na 93 jaar is dit dan het einde van een periode, waarin Hotel Wolfheze en De Bilderberg nauw met elkaar verbonden waren in dezelfde Exploitatiemaatschappij (sinds 1926).

2021

Ondertunneling spoor krijgt vorm

Er is jaren voor gestreden, maar eindelijk krijgt de onder- tunneling van het spoor in Wolfheze in 2021/22 vorm en worden er definitieve keuzes gemaakt. De planning is dat het in 2025 gereed moet zijn. Van de vier in februari 2018 aangedragen alternatieven is voor Alternatief 1 gekozen. De onderdoorgang raakt de huidige overweg niet en dat is een voordeel. Hierdoor is overweg en perrontunnel tijdens de bouw mogelijk te gebruiken! Voor het verwijderen van de overweg is wel een separate treinvrije periode (TVP) nodig.

2022

Vernieuwde website Wolfheze.nl online

Na een ingrijpend herontwerp en herziening van de inhoud is op zaterdag 12 maart 2022 de website Wolfheze.nl weer online gegaan! Met een eigentijdse vormgeving, boordevol relevante en interessante informatie én uiteraard geschikt voor bezoek via desktop, tablet en mobiel. Dat is gebeurd vanuit de dependance in de tuin van John van der Stap. Hans, Ulbe en natuurlijk webmaster John hebben dit daar gevierd met een fles overheerlijke Mercurey bourgogne en Franse kaasjes. Het maakproces heeft met elkaar wel een klein jaar geduurd, maar... het resultaat is er dan ook naar!

Eén van de mooiste en meest veelzijdige Dorpen van Nederland. Aan de rand van een van de grootste aaneengesloten natuurgebieden  in West-Europa. De Veluwe.

Wolfheze - Mad UX © 2022. Alle rechten voorbehouden